«پای دیابتی» نامی است برای مشکلات پا که در بیماران دیابتی ایجاد می‌شود. دیابت بیماری مزمنی است که در آن به دلیل کمبود هورمون انسولین یا اختلال در اثر آن، قند خون بالا می‌ماند و بیشتر باعث مشکلات چشم، کلیه، قلب و عروق و پا می‌شود. اساس پای دیابتی آسیب اعصاب محیطی (نوروپاتی محیطی) است که در دیابت کنترل‌نشده بیشتر و زودتر ایجاد می‌شود. به دلیل آسیب اعصاب حسی، بیماران دیابتی درد آسیب‌های پا را احساس نمی‌کنند و به دلیل استعداد به عفونت، زخم‌های کوچک پا به‌راحتی عفونی می‌شوند. همچنین دیابت گردش خون را به‌ویژه در رگ‌های مویرگی و متوسط مختل می‌کند که عامل مهمی در دشواری بهبود زخم است.
چه کسانی بیشتر در معرض خطرند؟
از هر ۷ بیمار دیابتی یک نفر در دوره‌ای از زندگی دچار زخم پا می‌شود که حتی با درمان خوب ممکن است متأسفانه به قطع عضو منجر شود. با مراقبت خوب می‌توان تا حد زیادی از این پیامدها پیشگیری کرد. افراد پرخطر عبارت‌اند از:
- کسانی که قند خونشان بالا می‌ماند
- کسانی که قبلاً زخم پا داشته‌اند
- کسانی که حس پا را از دست داده‌اند
- کسانی که آسیب کلیوی ناشی از دیابت دارند
- کسانی که اختلال یا از دست رفتن بینایی دارند
- کسانی که انسداد عروقی دارند
- کسانی که تحرک مچ پایشان کاهش یافته
- کسانی که تغییر شکل پا دارند
- کسانی که خشکی و ترک پا دارند
- کسانی که مراقبت ناکافی از پا دارند
- کسانی که به بهداشت پا توجه نمی‌کنند
- سیگاری‌ها
- افراد چاق
- افراد ۶۵ سال و بالاتر
- مبتلایان به عفونت قارچی پا و ناخن
- کسانی که کفش نامناسب می‌پوشند یا پابرهنه راه می‌روند
بیماران دیابتی چگونه از پای خود مراقبت کنند؟
اگرچه درمانی که دیابت را کاملاً از بین ببرد وجود ندارد، می‌توان از عوارض آن پیشگیری کرد یا دست‌کم آن را به تأخیر انداخت. بنابراین بهترین راه پیشگیری از پای دیابتی، کنترل دیابت و انجام اقدامات محافظتی برای پاست.
پاها باید هر روز به‌دقت بررسی شوند: زیر و میان انگشتان، کف پا و پاشنه، نه فقط روی پا که به‌راحتی دیده می‌شود؛ برای این کار از فرد دیگر یا آینه کمک بگیرید. به قرمزی، تورم، تغییر رنگ، ساییدگی، پوسته‌ریزی، تاول و سفید شدن میان انگشتان توجه کنید و با دیدن هر یک فوراً به پزشک مراجعه کنید.
علاوه بر این‌ها:
- بیماران دیابتی هرگز نباید پابرهنه (حتی در خانه) راه بروند.
- بیماران اغلب از سرد بودن دائمی پا شکایت دارند که به دلیل سرمای محیط نیست، بلکه به دلیل اختلال حس است. نزدیک کردن پاها به کیسه آب گرم، آجر داغ، شوفاژ یا بخاری بسیار خطرناک است و ممکن است سوختگی عمیق ایجاد کند. پیش از حمام دمای آب باید با دست یا بهتر از آن توسط یکی از نزدیکان کنترل شود.
- در نقاط فشار پا میخچه و پینه ایجاد می‌شود و بهترین پیشگیری استفاده منظم از کرم محافظ است. نباید آن را با قیچی یا تیغ برید، با سنگ پا سایید یا از داروی میخچه استفاده کرد.
- پاها هر شب با آب ولرم و صابون شسته و با پارچه نرم خشک شوند. نگه داشتن طولانی در آب بسیار خطرناک است. حوله سفید دیدن خون یا عفونت را آسان‌تر می‌کند. خشک بودن میان انگشتان بسیار مهم است و هر کدام باید با ملایمت خشک شود.
- پس از شستشو از کرم نرم‌کننده و مرطوب‌کننده استفاده شود تا از خشکی، ترک و پینه جلوگیری شود.
- ناخن‌ها باید با دقت، ترجیحاً توسط یکی از نزدیکان، نه خیلی کوتاه و به‌صورت صاف کوتاه شوند و گوشه‌ها بریده نشوند. قیچی ناخن مخصوص خود بیمار باشد و بیمار دیابتی هرگز پدیکور نکند.
- انتخاب کفش بسیار مهم است؛ کفش نباید فشار بیاورد یا بساید. کفش ایده‌آل از چرم نرم و مرغوب، بدون درزهای برجسته داخلی، با زیره لاستیکی، پنجه گرد و تهویه خوب و ترجیحاً بنددار است. همیشه یک کفش پوشیده نشود؛ بهتر است دو جفت داشته و یک روز در میان عوض شوند.
- همیشه جوراب بپوشید؛ پوشیدن کفش بدون جوراب بسیار خطرناک است. جوراب نایلونی تعریق و قارچ ایجاد می‌کند؛ جوراب پشمی یا نخی خالص بهترین انتخاب است. جوراب را هر روز عوض کنید و کش آن نباید ساق را بفشارد؛ اگر رد عمیقی بگذارد مناسب نیست.
تشخیص پای دیابتی
متأسفانه پای دیابتی اغلب زمانی تشخیص داده می‌شود که زخم ایجاد شده است. تشخیص زودهنگام برای پیشگیری و درمان بسیار مهم است؛ بنابراین هنگام پیگیری منظم بیماری‌های چشم، قلب و کلیه، معاینه حس و عروق پا نباید فراموش شود.
درمان پای دیابتی
بخش‌های داخلی یا غدد، پوست، جراحی قلب و عروق، جراحی پلاستیک، ارتوپدی و فیزیوتراپی در مراقبت و درمان پای دیابتی نقش دارند و باید با هم همکاری کنند.
در صورت عفونت، ابتدا باید بافت‌های «مرده» زخم با جراحی برداشته شوند (دبریدمان جراحی) و سپس درمان آنتی‌بیوتیکی مناسب آغاز شود. رژیم و انسولین برای طبیعی نگه داشتن قند خون تنظیم می‌شود. در ضایعات اولیه پوستی و زخم‌های کوچک، چون فشار روی پا بهبود را به تأخیر می‌اندازد، اقدامات ارتوپدی مانند آتل، گچ و ارتز به کار می‌رود. درمان‌های سلولی در زخم‌های مزمن و حاد پتانسیل زیادی نشان داده‌اند و مطالعات بالینی بسیاری در جهان درباره درمان دیابت با سلول‌های بنیادی خود بیمار ادامه دارد.
درمان با فشار منفی (VAC) بر بستن استریل زخم و اعمال فشار منفی مداوم یا متناوب استوار است؛ پاکسازی مؤثر و مداوم زخم را فراهم کرده و خون‌رسانی موضعی را افزایش می‌دهد و از این رو در درمان زخم‌های عمیق و دیرجوش مانند پای دیابتی نقش مهمی دارد.
همچنین بیش از نیمی از بیماران پای دیابتی انسداد عروق پا دارند که جریان خون زخم را کاهش داده و مانع بهبود می‌شود؛ برخی از این انسدادها توسط جراحی قلب و عروق با روش‌های مناسب باز می‌شوند.
اکسیژن‌درمانی پرفشار (HBO) از درمان‌های کمکی زخم پای دیابتی است؛ با تنفس اکسیژن تحت فشار بالا، اکسیژن بیشتری به بافت کم‌خون می‌رسد، عملکرد سلول‌های ایمنی کشنده باکتری بهبود می‌یابد، فعالیت سلول‌های ترمیم‌کننده افزایش یافته و بهبود زخم سریع‌تر می‌شود.
چه زمانی پای دیابتی قطع می‌شود؟
باید به یاد داشت که زخم پا شایع‌ترین علت بستری بیماران دیابتی است و درمان آن هفته‌ها و حتی ماه‌ها طول می‌کشد. قطع عضو روشی است که زمانی به کار می‌رود که همه درمان‌ها ناموفق بوده و بیماری روزبه‌روز به سمت قانقاریا یا عفونت تهدیدکننده زندگی پیش رود.
اطلاعات این صفحه صرفاً جنبه آموزشی عمومی دارد و جایگزین معاینه و تشخیص نیست.